Həyatımızdakı varlığı ilə silinməz izlər qoyan nadir insanlar var. Britaniyalı tədqiqatçı, jurnalist, tərcüməçi və Azərbaycanın təmənnasız dostu İan Peartın (Ian Peart) dünyasını dəyişməsi xəbəri qəlbimizdə dərin və əvəzolunmaz bir kədər hissi doğurdu.
Bu, sadəcə yüksək peşəkarlığa malik bir mütəxəssisin itkisi deyil. Bu, torpağımızı və xalqımızı bütün qəlbi ilə, səmimi-qəlbdən sevən nəhayətsiz qəlb genişliyinə sahib bir insanla vidalaşmadır.
Unudulmaz göz yaşları…
Cənab Peart və onun həyat yoldaşı Səadət xanımla ilk görüşümüzü dünənki kimi xatırlayıram. Bizi diplomatik tədbirlərin birində tanış etmişdilər, tezliklə o, məni öz ofisinə dəvət etdi. Böyük bir sevinclə getdim…
Lakin məni ən çox təsirləndirən başqa bir məqam oldu. Söhbət Xocalı faciəsindən, qaçqın və məcburi köçkünlərimizin taleyindən düşəndə cənab Peart göz yaşlarını saxlaya bilmədi…
Cənab Peartla tanış olana qədər Qarabağ haqqında çoxlu yazılar yazmış, tərcümələr etmiş və materiallar dərc etdirmişdim. Bu, mənim üçün təbii bir coşğu, Vətən qarşısında müqəddəs borc idi. Lakin bu britaniyalı tədqiqatçının necə düşündüyünü, bizim həqiqətlərimiz uğrunda necə səmimi, güzəştsiz mübarizə apardığını və ağrımızı sanki bu torpaqda doğulmuş kimi necə yaşadığını görəndə, bir anlıq atdığım kiçik addımlara görə hətta utandım…
Mən yazırdım, çünki bu mənim borcum idi. İan Peart isə yalnız öz rəhmli, vicdanlı və alicənab qəlbinin hökmü ilə yazırdı. Onun heç bir borcu yox idi — o, sadəcə başqa cür edə bilmirdi. Və bir əcnəbidən belə bir fədakarlığı görmək, mənim üçün ən böyük dərs idi.
O ingilis dilində, öz ana dilində danışırdı və iliklərinə qədər təmkinli bir britaniyalı olaraq qalırdı, lakin onun ruhu tamamilə azərbaycanlı idi. O, bizim acımızı öz acısı kimi yaşayırdı. Bu həmdərdliyin dərinliyini, bu səmimiyyəti sözlərlə ifadə etmək qeyri-mümkündür — bunu yalnız hiss etmək olardı.
30 illik fədakarlıq…
İan Peart sadəcə bizim dərdimizə sözdə yanmırdı — o, hərəkət edirdi. 1990-cı illərin sonlarında Azərbaycana gələrək, ölkəmizin ətrafındakı informasiya blokadasını yarmaq və Azərbaycan reallıqlarını beynəlxalq aləmə çatdırmaq üçün həyatının hardasa otuz ilini həsr edən bir şəxsiyyət idi.
Həyat yoldaşı və silahdaşı Səadət Peart ilə birlikdə o, əsl informasiya qəhrəmanlığı göstərirdi. Qərb mətbuatının Qarabağ münaqişəsinin mahiyyətini tez-tez təhrif etdiyi bir şəraitdə onlar nəhəng, dəqiq bir iş görürdülər: arxivləri toplayır, sağ qalanlardan müsahibələr alır, Xocalı soyqırımının canlı şahidlərinin ifadələrini qeydə alırdılar…
Bu misilsiz zəhmətin nəticəsi olaraq Böyük Britaniyada ingilis dilində “Khojaly Witness of a War Crime” (“Xocalı: Müharibə cinayətinin şahidləri”) kitabı işıq yüzü gördü. Bu təməl əsər xarici diplomatlar, tarixçilər, hüquq müdafiəçiləri və dünya kitabxanaları üçün təkzibedilməz ilkin mənbəyə çevrilərək Qarabağ faciəsi haqqında həqiqəti beynəlxalq aləmdə həmişəlik təsbit etdi.
İan Peart nadir bir vergiyə sahib idi — o, Azərbaycan dilinin ruhunu incəliklə hiss edirdi. “Visions of Azerbaijan” jurnalında redaktor və tərcüməçi kimi çalışaraq, eləcə də aparıcı nəşriyyatlarla əməkdaşlıq edərək ingilisdilli dünyaya Azərbaycanın zəngin mədəniyyətini açmağa nail oldu
O, Azərbaycan klassiklərinin və müasir şairlərinin əsərlərini tərcümə edərkən yalnız mənanı deyil, həm də orijinalın poetik ruhunu qoruyub saxlayırdı.
Onun Azərbaycan xalçaçılıq ənənələri, musiqisi, memarlığı və tarixi haqqında məqalələri və kitabları xariciləri ilk səhifələrdən Odlar Yurduna aşiq edirdi.
Azərbaycan maraqlarının sədaqətli müdafiəçisi
İan Peart harada olursa-olsun — beynəlxalq konfranslarda, təqdimatlarda və ya Avropanın elmi dairələrində — hər zaman Azərbaycan həqiqətlərinin prinsipial, dürüst və güzəştsiz müdafiəçisi kimi çıxış edirdi. Pafoslu şüarlar olmadan, faktların, yüksək intellektin və kübarlığın köməyi ilə o, sözün əsl mənasında Qərbi tarixi ədalətə hörmət etməyə məcbur edirdi.
O, həmişə yanımızda idi və eyni həqiqət uğrunda mübarizə aparanlara dəstək olurdu. İan uzaqdan mənim fəaliyyətimi diqqətlə izləyir, yazır, hər bir uğuruma səmimi-qəlbdən sevinir və bütün layihələrimə dəstək verirdi. Bu dəstəkdə əsl böyük dostun və əqidə yoldaşının çiyinini hiss edirdim.
Biz uzun müddət Böyük Zəfərimizə həsr olunmuş birgə layihə planlaşdırırdıq. Vaxtilə kədərimizdən bəhs etdiyimiz kimi səmimi və dərin şəkildə zəfər çalan ədalətdən də dünyaya danışmağı arzulayırdıq. Təəssüf ki, onun xəstəliyi səbəbindən bu işi dəfələrlə təxirə salmalı olduq… İndi isə o, artıq yoxdur.
İan Peartın itkisi onu tanıyan hər kəs üçün dərin şəxsi kədər, bütün Azərbaycan üçün isə böyük bir itkidir. Həyat yoldaşı Səadət xanımın 2023-cü ildəki vəfatından sonra o, bu yaddaş xaçını təkbaşına daşıdı, lakin son gününə qədər seçdiyi yola sadiq qaldı. Və bu gün biz inanırıq ki, iki işıqlı, sevən ruh əbədiyyətdə yenidən qovuşdu.
Əziz cənab Peart, işiniz yarımçıq qalmayacaq. Söz verirəm ki, birgə arzumuzu axıra çatdıracağam və haqqında bu qədər çox danışdığımız Zəfər layihəsini həyata keçirəcəyəm… Bu, Sizin pak, işıqlı ruhunuzun və Azərbaycana olan sonsuz sevginizin xatirəsinə edə biləcəyimiz ən kiçik şeydir.
Xatirəniz əbədi olsun!
P.S.
Mətbuatımızın acı paraddoksu: Niyə cəlladlar haqqında ucadan, müdafiəçilər haqqında pıçıltı ilə danışırıq?
Elə şeylər var ki, onlarla barışmaq mümkün deyil. Zori Balayan kimi özünü qana bulamış soyqırımı və nifrət ideoloqu dünyasını dəyişəndə Azərbaycan xəbər saytlarının manjetləri günlərlə bu xəbərlərlə bəzənir. Onlarla analitik qeyd, təkrar nəşrlər, bioqrafiyalar, onun cinayətkar həyatının təfərrüatları… Медиа-məkan sözün əsl mənasında informasiya dalğasına qərq olmuşdu…
Eyni zamanda, acımıza və mədəniyyətimizə dair həqiqətin sarsılmaz abidələrini ucaldanlar sakitcə və səssizcə bu dünyadan köçəndə — Azərbaycan mətbuatı üç cümləlik quru, standart xəbər sətirləri ilə kifayətlənir.
Haradadır ətraflı oçerklər?
Haradadır onların şəxsiyyətinin miqyası haqqında fundamental məqalələr?
Onilliklər boyu maraqlarını müdafiə etdikləri insanlardan ehtiram borcu haradadır?
Çox tez unudulan fədakarlıq
İnformasiya təcridinin ən ağır, qaranlıq illərində Viktor Pompeyevi götürək — o insan ki, “Qarabağın qanlı burulğanı” və “Qarabağ gündəliyi” kitablarını yazmaqdan və nəşr etməkdən qorxmadı. Rus yazıçısı və alimi olan o, baş verənlərin dəhşətini rusdilli məkana çatdırmaq və tarixi ədaləti qorumaq üçün hər şeyini riskə atdı.
Bütün həyatının otuz ilini Azərbaycana verən britaniyalı İan Peartı (Ian Peart) götürək. Həyat yoldaşı Səadət xanımla birlikdə o, Qərb təbliğatında yarğan açan “Khojaly Witness of a War Crime” adlı təməl əsər yaratdı. Xocalıdan danışanda ağlayan və son nəfəsinə qədər poeziyamızı ingilis dilinə tərcümə edərək Azərbaycanın ruhunu dünyaya açan insan.
Bunlar sadəcə tədqiqatçılar deyildilər — onlar bütöv institutların və nazirliklərin işini görən həqiqət cəngavərləri idilər. Yüksək qonorarlar olmadan, tanınmaq tələbi irəli sürmədən, yalnız vicdanlarının səsi və xalqımıza olan pak sevgiləri ilə.
Düşmən diqqət mərkəzində, dost isə kənardamı?
Niyə axı bu acı paradox yarandı?
Niyə jurnalistikamız düşmənlərimizin və qatillərimizin ölümü ətrafında hay-küyü belə asanlıqla tutur, lakin əsl dostlarımıza ehtiram göstərmək lazım gələndə belə dəhşətli söz xəsisliyi nümayiş etdirir?
Biz cəlladları uca səslə lənətləməyi öyrəndik, lakin müdafiəçilərimizə layıqincə, dərin və uca səslə təşəkkür etməyi öyrənə bilmədik.
Bu, sadəcə medianın qüsuru deyil — bu, bizim kollektiv yaddaş korluğumuzdur. İan Peart və ya Viktor Pompeyev səviyyəsində bir insan haqqında iki abzasdan ibarət quru nekrloq dərc etmək — öz tariximizə qarşı naşükürlük etmək deməkdir.
Əgər biz özümüz acımıza ağlayanların və həqiqətimiz uğrunda vuruşanların xatirəsini yaşatmasaq, bunu bizim əvəzimizə kim edəcək?
Prioritetlərimizə yenidən baxmağın vaxtı çatıb. Düşmənlər tarixin unudulmuşluğuna və çirkabına gömüləcək, Pompeyevin, Peartın və Azərbaycanın qanı-canı olmuş bütün işıqlı insanların adları isə milli yaddaşımıza qızıl hərflərlə yazılmalıdır. Və mətbuat onlar haqqında yazmağa borcludur — uca səslə, ətraflı və sonsuz ehtiramla.
Bilirsiniz, mən kəskin tənqidlər yazanda Cənab Peart həmişə mənə görə narahat olduğunu deyirdi. Lakin dərhal əlavə edirdi ki, bu sətirləri oxuyarkən dərin bir rahatlıq hiss edir — çünki nəhayət kiminsə bunu ucadan deməyə cəsarəti çatdığını söyleyirdi…
Və bu gün bu məqaləni — onun fədakarlığı, borcumuz və mətbuatımızın nədənsə susmağa üstünlük verdiyi məqamlar haqqında yazını bitirərkən — onun üzünü aydın şəkildə təsəvvür edirəm.
İnanıram ki, cənab Peart əbədiyyətdə bu sözləri yenidən oxuyacaq və mənə hərzamanki kimi gülümsəyəcək.
Bu, həmin o təbəssüm olacaq — ədalətin, rahatlığın və hər şeyin əbəs olmadığının təsdiqi olan təbəssüm.
Həyatı boyu bu cavabı gözləyən insanın təbəssümü…
Xatirəniz əbədi olsun!
Müəllif: Ülkər Fərmanqızı
