Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən olan Mirzə Ələkbər Sabir milli satirik poeziyanın zirvə şəxsiyyətlərindən biridir. Onun yaradıcılığı yalnız bədii-estetik dəyəri ilə deyil, həm də cəmiyyətin sosial problemlərini cəsarətlə gündəmə gətirməsi ilə seçilir. Sabirin satirası xalqın həyatında mövcud olan nöqsanları ifşa etməklə yanaşı, milli oyanışa, maariflənməyə və sosial ədalətin bərqərar olmasına xidmət etmişdir. Xüsusilə “Hophopnamə” əsərində dövrün ictimai-siyasi və mənəvi problemləri dərin müşahidə və kəskin yumor vasitəsilə əks etdirilmişdir.
Sabirin satirasında ən çox diqqət çəkən problemlərdən biri cəhalətdir. Şair cəhaləti təkcə savadsızlıq kimi deyil, həm də düşüncəsizlik, yeniliklərə qarşı çıxmaq və xurafata aludə olmaq kimi qiymətləndirirdi. Onun fikrincə, xalqın geridə qalmasının əsas səbəbi məhz maarifsizlik idi. Buna görə də Sabir elmə, təhsilə və müasir düşüncəyə böyük önəm verir, cəmiyyətin inkişaf yolunun maariflənmədən keçdiyini göstərirdi.
Şairin yaradıcılığında sosial bərabərsizlik və ictimai ədalətsizlik də mühüm yer tutur. O, varlılarla kasıblar arasındakı dərin fərqləri, zəhmətkeş insanların hüquqsuzluğunu, məmur özbaşınalığını, rüşvəti satiranın əsas mövzularından birinə çevirmişdir. Sabir bu problemləri tənqid etməklə cəmiyyətin daha ədalətli və humanist olmasını arzulayırdı.
Mirzə Ələkbər Sabir saxta dinpərvərlik və riyakarlığa qarşı da kəskin mövqe nümayiş etdirmişdir. O, dini deyil, dini şəxsi mənafe üçün istifadə edən, xalqı aldadan və mövhumatı yayan şəxsləri tənqid edirdi. Şair əsl inamın mənəvi dəyərlərə söykəndiyini vurğulayır, dini fanatizmi və ikiüzlülüyü cəmiyyət üçün təhlükəli hesab edirdi.
Sabirin satirik əsərlərində qadın hüquqsuzluğu və təhsil problemləri də geniş şəkildə əks olunmuşdur. O, qadınların savadsız saxlanmasını, qızların təhsildən məhrum edilməsini və köhnə ailə münasibətlərini cəmiyyətin inkişafına mane olan amillər kimi qiymətləndirirdi. Müəllim kimi fəaliyyət göstərən Sabir yaxşı bilirdi ki, gələcəyin sağlam cəmiyyəti yalnız savadlı və dünyagörüşlü nəsil yetişdirməklə mümkündür.
Şair, həmçinin milli məsuliyyətsizlik, tənbəllik, yersiz təqlidçilik və mənəvi deqradasiya kimi problemləri də tənqid edirdi. O, xalqın öz milli kimliyini, dilini və mədəniyyətini qorumasını vacib sayır, kor-koranə xarici təsirlərə aludə olmağı düzgün hesab etmirdi. Sabirin satirasının əsas məqsədi insanları alçaltmaq deyil, onları düşündürmək, qüsurlarını görməyə və dəyişməyə sövq etmək idi.
Beynəlxalq “Alaş” Ədəbiyyat mükafatı laureatı, şair-publisist Əkbər Qoşalının da qeyd etdiyi kimi, Sabir yalnız öz dövrünün satiriki deyil, milli vicdanın sözə çevrilmiş simvoludur: “Onun satirasında qaldırılan problemlərin bir çoxu bu gün də müəyyən dərəcədə aktuallığını qoruyur. Məhz buna görə Sabirin yaradıcılığı hər yeni dövrdə yenidən oxunur və fərqli baxış bucağından dəyərləndirilir. Özü müəllim olan Sabir təhsilin geriliyi, qadın hüquqsuzluğu, uşaq tərbiyəsindəki yanlışlıqlar, milli məsuliyyətsizlik, təqlidçilik, tənbəllik, mənəvi deqradasiya kimi problemləri də cəmiyyətin inkişafına əngəl olan əsas amillər sırasında göstərirdi. Bəs kim deyə bilər, düz etmirdi? – Budur, üstündən qərinələr keçib, hələ də müəyyən problemlərdən tam qurtulmamışıq.
O, insandakı qüsuru hədəfə alırdı. Sabirin ən böyük uğuru da bəlkə, elə bundadır. Ədibin satirasının məqsədi oyatmaq idi; zatən onun aşağılamaq, alçaltmaq kimi bir niyyəti niyə olmalıydı?..”
Satiranın ictimai şüurun formalaşmasında rolu
Satira cəmiyyətin mənəvi güzgüsü hesab olunur. O, insanı və ya cəmiyyəti birbaşa dəyişdirməsə də, onun mövcud problemlərini, qüsurlarını və ziddiyyətlərini aydın şəkildə göstərərək düşünməyə sövq edir. Mirzə Ələkbər Sabirin satirası da məhz bu missiyanı yerinə yetirmiş, Azərbaycan cəmiyyətinin sosial və mənəvi problemlərini bədii dillə ictimai müzakirəyə çıxarmışdır. Şairin məqsədi insanları alçaltmaq və ya qorxutmaq deyil, onları vicdanı ilə üz-üzə qoymaq, öz səhvlərini dərk etməyə və islah olunmağa səsləmək idi.
Əkbər Qoşalı bildirib ki, satiranın əsas gücü cəmiyyəti düşündürməkdədir. Onun fikrincə, Sabirin və ümumən mollanəsrəddinçilərin yaradıcılığı insanların ictimai məsuliyyət hissini gücləndirmiş, milli maarifçilik hərəkatının inkişafına mühüm töhfə vermişdir: “Ulusun tərəqqisi iqtisadi və siyasi islahatlarla yanaşı, həm də mənəvi islahatlarla mümkündür. Sabir və qələmdaşları bunu parlaq şəkildə göstərdi. Doğrudan da, cəmiyyət dəyişmədən dövlət də tam dəyişə bilməz.
Sağlam satira bu gün də demokratik düşüncənin, söz azadlığının, ictimai məsuliyyətin və vətəndaş fəallığının elementlərindən biri olaraq qalır; lakin satira təhqirə çevrilməməli, milli maraqlara, mənəvi dəyərlərə və ictimai məsuliyyət prinsipinə söykənməlidir. Sabirin məktəbi, əslinə qalsa, bax, bunu öyrədir.
Dövlətimiz müstəqil, dilimiz dövlət dili, respublikamızın ərazisi bütöv, ölkəmizin suverenliyi tam, şanlı Ordumuz qalibsə, Türk Dövlətləri Təşkilatımız qurulubsa, qələmimiz, üslubumuz, janrımız da bu qutlu əsaslara dayanmağa borcludur”.
Ədəbiyyatşünaslıqda satiranın ictimai şüurun formalaşmasında üç əsas funksiyası xüsusi qeyd olunur. Birincisi, satira cəmiyyətdə gizlədilməyə və ya adi qəbul edilməyə çalışılan problemləri açıq şəkildə üzə çıxarır. İkincisi, insanlarda ictimai məsuliyyət hissini gücləndirərək onları baş verən hadisələrə laqeyd qalmamağa çağırır. Üçüncüsü isə tənqidi düşüncə mədəniyyətini inkişaf etdirir, insanları hadisələri yalnız zahiri görünüşünə görə deyil, mahiyyətinə uyğun qiymətləndirməyə sövq edir.
Keçmişlə bu gün arasında oxşarlıqlar
Mirzə Ələkbər Sabirin yaradıcılığının bu gün də aktuallığını qorumasının əsas səbəblərindən biri onun toxunduğu sosial və mənəvi problemlərin müəyyən mənada müasir dövrdə də mövcud olmasıdır. Zaman dəyişir, texnologiyalar inkişaf edir, cəmiyyətlər yenilənir, lakin insanın mənəvi seçimləri və qarşılaşdığı etik sınaqlar çox vaxt eyni qalır. Məhz buna görə Sabirin satirası yalnız yaşadığı dövrü deyil, müxtəlif zamanlarda cəmiyyətin üzləşdiyi problemləri də əks etdirən universal ədəbi irs kimi dəyərləndirilir. Əkbər Qoşalının fikrincə, XX əsrin əvvəllərində cəhalətin əsas səbəblərindən biri savadsızlıq və məktəblərin azlığı idi: “Şairin tənqid etdiyi vəzifəpərəstlik, şəxsi çıxarların ictimai çıxarlardan üstün tutulması, zahiri nümayiş, təmtəraq həvəsi, məsuliyyətsizlik kimi hallar müxtəlif formalarda bu gün də müşahidə oluna bilir; hə, deməli, dəyişən yalnız və ya əsasən formadır; mahiyyət isə insanın mənəvi seçimlərindən asılı olaraq qalır…
Bu vurğularımız qətiyyən bədgümanlıq yaratmamalıdır; əlbəttə, önəmli fərq də var. Müstəqil Azərbaycanımız güclü dövlət institutlarına, inkişaf edən təhsil sisteminə, milli-mənəvi dəyərlərə söykənən dövlət siyasətinə malikdir. Bu baxımdan Sabirin tənqid etdiyi problemlərin önəmli bölümü artıq sistem səviyyəsində müşahidə olunmur; biz onları daha çox fərdi və ictimai davranış müstəvisində qiymətləndirməliyik. Bax, bu, cəmiyyətin inkişaf etdiyini, mənəvi özünütənqid ehtiyacının isə daim qaldığını göstərir. Belə deyək, satira atəşinə möhtac olmasaq da, onun tamamən gözardı edilməsini də gərəkli saymırıq”.
Mirzə Ələkbər Sabirin satirik yaradıcılığı keçmişlə bu gün arasında mənəvi körpü yaradır. Onun əsərləri oxucunu təkcə tarixi hadisələr haqqında məlumatlandırmır, həm də müasir cəmiyyətin problemləri üzərində düşünməyə, milli dəyərləri qorumağa və daha məsuliyyətli vətəndaş mövqeyi formalaşdırmağa çağırır. Bu xüsusiyyət Sabir irsinin zamanın sınağından uğurla çıxaraq bu gün də öz aktuallığını qorumasının əsas səbəblərindən biridir. Mirzə Ələkbər Sabirin satirası bu funksiyaların hər birini uğurla yerinə yetirmişdir. Onun əsərlərində cəhalət, rüşvətxorluq, sosial bərabərsizlik, qadın hüquqsuzluğu, saxta dinpərvərlik və digər ictimai problemlər tənqid olunmaqla yanaşı, oxucuda dəyişmək və cəmiyyəti dəyişdirmək arzusu formalaşdırılır. Buna görə də Sabirin satirası yalnız bir dövrün deyil, bütün zamanların ictimai düşüncəsinə təsir göstərən, milli özünüdərk və maarifçilik ideyalarını yaşadan qiymətli ədəbi irs hesab olunur.
Mirzə Ələkbər Sabirin satirik yaradıcılığı Azərbaycan cəmiyyətinin sosial, mənəvi və mədəni problemlərinin bədii salnaməsidir. Onun əsərləri cəhalətə, ədalətsizliyə, riyakarlığa və geriliyə qarşı mübarizə ideyalarını təbliğ edir. Sabirin satirası təkcə güldürən deyil, düşündürən və cəmiyyəti dəyişməyə çağıran böyük bir ədəbi məktəbdir. Bu baxımdan onun irsi Azərbaycan ədəbiyyatında və ictimai fikir tarixində öz əhəmiyyətini bu gün də qoruyub saxlayır.
Fuad Hüseynzadə
Yazı Mirzə Ələkbər Sabir Fondunun Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə həyata keçirdiyi “Sabirin sözü, zamanın gözü” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalədə qeyd olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.
