Bu yeni sənədli filmin əsas leytmotivi azərbaycanlı rejissor Rüfət Əsədov tərəfindən “Sholumi” Mərkəzi ilə birgə çəkilmiş və sənətin milli kimliyin qorunması vasitəsi kimi rolunu ön plana çıxarmışdır. Sanki taleyin rəngarəng sapları isti, gözəl xalçaların orijinal naxışlarına hörülüb; burada Qafqazdakı yəhudi qəsəbəsindəki doğma ocağın nostalji ab-havası sərhədlər aşaraq yaşadılır. Lakin əvvəlcə filmin baş qəhrəmanı haqqında qısa məlumat verək.
Albert Rafiev — rəssam, dizayner, xalçaçı. 1966-cı ildə Qırmızı Qəsəbədə anadan olub və artıq qırx ildir ki, Moskvada yaşayır. Uşaq yaşlarından incəsənətə maraq göstərib, Quba şəhərində musiqi məktəbini bitirib. Hərbi xidmətdən sonra, 1983-cü ildə Moskvaya köçərək rəssam-tərtibatçı kimi fəaliyyətə başlayıb. 1990-cı ildən etibarən onun əsas ilham mənbəyi doğma Qırmızı Qəsəbənin – Azərbaycanın Quba rayonundakı qəsəbənin mədəniyyəti və ənənələri olub. Əl işləri olan xalçalar isə onun başlıca ehtirasına və ciddi məşğuliyyətinə çevrilib.
Bu gün Albert Rafiev dağ yəhudilərinin mədəni irsinin qorunması üçün əlindən gələni edərək nadir qədim xalçalar kolleksiyasına sahibdir. Onun parlaq şəxsiyyəti və çoxşaxəli yaradıcılığı məhz tanınmış azərbaycanlı rejissor Rüfət Əsədovun “Əsrlərin dərinliklərindən gələn ənənələr” adlı yeni filminə həsr olunub.
Filmdə Rüfət Əsədov təkcə ustanın bioqrafiyasını böyük ekranda nümayiş etdirmir, həm də mühitin insanı necə formalaşdırdığını dərindən araşdırır. Kamera Qırmızı Qəsəbənin dar küçələrini, köhnə divarların fakturasını və Albert Rafievin yaddaş estafetini böyük sevgi və həvəslə davam etdirən əllərinin fasiləsiz hərəkətini qeydə alır. O, uzaq əcdadlarının işini artıq müasir dünyamızda yaşadır.
“Əsrlərin dərinliklərindən gələn ənənələr” filminin nümayişlərinin informasiya sponsoru olan “STMEGI” Media Qrupunun məlumatına görə, fevral ayında İsraildə keçirilən premyeralar silsiləsi Azərbaycan Respublikasının İsrail Dövlətindəki Tel-Əviv şəhərində yerləşən səfirliyində başlayıb. “Sholumi” Mərkəzi ilə birgə təşkil olunan tədbir gözlənildiyi kimi böyük uğurla keçib: zal tam dolu olub, Azərbaycandan olan icma nümayəndələri, alimlər, mədəniyyət və incəsənət xadimləri iştirak ediblər.
Açılış nitqində Azərbaycanın səfiri Muxtar Məmmədov vurğulayıb ki, bu cür layihələr sadəcə “kino” deyil, nəsillər arasında əsl mədəni körpüdür. Rəssam, xalçaçı və kolleksiyaçı Albert Rafievin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş film xalqların tarixinin müasir incəsənətdə necə yaşayıb inkişaf etdiyini aydın şəkildə nümayiş etdirir.
Rejissor Rüfət Əsədov çıxışında qeyd edib ki, Albert Rafievin xalçaları sadəcə interyer əşyası deyil, həqiqi sənət əsəridir, milli mədəniyyətin ən qiymətli hissəsidir; burada Azərbaycan ornament ənənələri ilə dağ yəhudilərinin mənəvi kodları birləşir. Hər bir xalça naxışı bir simvol, hər ritm isə əcdadların yaddaşıdır. Film isə arxiv materialları və müasir sərgilərdən olan kadrlar vasitəsilə tamaşaçıya rəssamın uzun və məzmunlu yaradıcılıq yolunu izləmək imkanı yaradır.
“Azİz” Assosiasiyasının icraçı direktoru, “Sholumi” Mərkəzinin rəhbəri və filmin prodüseri Şaul Siman-Tov vurğulayıb ki, rejissor Rüfət Əsədov öz ekran əsəri üçün musiqini böyük həssaslıqla seçib, hər kadra, hər süjet xəttinə dərin diqqət yetirib. Lakin hamı bu fəaliyyətin dağ yəhudilərinin zəngin irsinin qorunması baxımından nə qədər vacib və zəruri olduğunu aydın şəkildə anlayırdı.
Premyeranın müzakirəsində tarixçi Liya Mikdaşiyeva, şair Mixail Salman və digərləri iştirak ediblər.
Əgər Tel-Əvivdə keçirilən premyera daha çox rəsmi və təntənəli xarakter daşıyırdısa, fevralın 11-də Yerusəlim Şəhər Rus Kitabxanasında baş tutan nümayiş həqiqətən ailəvi bir tədbirə çevrildi — səmimiyyət, xeyirxahlıq və nostalji hissi ilə dolu bir axşam oldu.
Yerusəlimdə keçirilən gecənin təşkilatçıları “Azİz” Assosiasiyasının paytaxt bölməsinin rəhbəri Aleksandr Aqranovski və onun müavini Elxanan Aaron idi. Aparıcı Aleksandr Aqranovski açılış nitqində qeyd etdi ki, Yerusəlim kitabxanası artıq uzun illərdir Rüfət Əsədovun kino layihələri üçün doğma məkana çevrilib. Kitabxananın daimi direktoru Klara Elbert isə qonaqları salamlayaraq bu görüşlərin yüksək təşkilatçılığı və keyfiyyətinə görə təşkilatçılara təşəkkürünü bildirdi, qeyd etdi ki, bu cür tədbirlər hər zaman tamaşaçılar tərəfindən böyük maraqla qarşılanır.
Axşam şəxsi xatirələrlə başladı. Elxanan Aaron uşaqlıq illərindən, Azərbaycandakı həyatından, Qırmızı Qəsəbəyə səfərlərindən duyğulu xatirələrini bölüşdü — məhz filmin baş qəhrəmanının formalaşdığı həmin məkandan. Giriş hissəsinin kulminasiyası onun ifasında səslənən lirik Azərbaycan mahnısı oldu və bu, zalı dərhal uyğun emosional ovqata köklədi.
Xüsusilə təsirli məqam ondan ibarət idi ki, premyerada filmin baş qəhrəmanı Albert Rafievin böyük ailəsi də iştirak edirdi: Vaşinqtonda yaşayan qardaşı, İsrailin Or-Akiva şəhərindən gəlmiş bacıları, həmçinin İsraildə yaşayan Qırmızı Qəsəbə sakinləri. Qəhrəmanın doğmalarının zalda olması tamaşaçılarda elə bir hiss yaradırdı ki, sanki onlar sadəcə filmə baxmır, hadisələrlə zəngin ağ-qara yəhudi ailə albomunu vərəqləyirlər.
Son titrlərdən sonra müzakirələr davam etdi. Rejissor Rüfət Əsədovun son işlərinin elmi məsləhətçisi olan tarixçi, tədqiqatçı doktor Liya Miqdaşiyeva kadrlardakı detalların dəqiqliyindən danışdı. Şairə Sara Raxmani Azərbaycan haqqında cühuri dilində şeir oxumaq istədiyini elan edərək gözlənilmədən yüngül və xoş musiqili-poetik improvizasiyanın bir hissəsinə çevrildi. Fırça və xalça saplarına alışmış əlləri ilə tanınan rəssam Albert Rafiev yerindən qalxaraq fortepianonun arxasına keçdi. Azərbaycan xalq melodiyası “Bayatı-Şiraz”ın şeir sətirləri altında səslənməsi sanki bütün filmin mahiyyətini özündə cəmlədi — ayrılıq kədəri də, çoxəsrlik dağ yəhudi mədəniyyətinin məğrur və sarsılmaz ruhu da bu musiqidə duyulurdu.
Müqəddəs Torpaqda keçirilən bu qış nümayişlərinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də o idi ki, tədbirlərə yalnız Azərbaycandan olanlar deyil, digər İsrail icmalarının nümayəndələri, yəhudi dövlətinin yerli sakinləri də qatılmışdılar. Onlar Şərq mədəniyyətinə və dağ yəhudilərinin ənənələrinə səmimi maraq göstərirdilər. Çünki insanları birləşdirən sənətin yalnız bir milliyyəti yoxdur — o, tamamilə beynəlmiləldir.
Tel-Əviv və Yerusəlimdəki premyeraların uğuru isə yalnız başlanğıcdır. “Ənənələr əsrlərin dərinliyindən” filmini qarşıda digər ölkələr, o cümlədən Rusiya üzrə geniş nümayiş turu gözləyir.
Hər iki nümayişə yekun vuraraq demək olar ki, **Rüfət Əsədov**un Albert Rafiev haqqında sənədli filmi bir daha sübut etdi: rəngdə, sözdə və musiqidə ifadə olunan yaddaş yaşadıqca, xalq da yaşayır. Tamaşaçıların özləri ilə apardıqları ev istiliyi hissi, gurultulu alqışlar, dağ yəhudilərinin mədəniyyəti və ənənələri, eləcə də bu heyrətamiz insanın yaradıcılığı barədə qazandıqları yeni biliklər — filmin yaradıcı heyəti üçün ən böyük mükafat oldu.
Müəllif: Yana Lyubarskaya
