Xocalıda Azərbaycan bayrağının dalğalanması şəhidlərimizin ruhuna ən böyük ehtiram nümunələrindən biri sayılır
Azərbaycan xalqının müasir tarixində həm dərin faciələr, həm də böyük zəfər səhifələri vardır. 1992-ci ilin fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş vermiş Xocalı soyqırımı XX əsrin sonunda Cənubi Qafqazda yaşanmış ən ağır humanitar faciələrdən biri kimi Azərbaycan tarixində dərin iz buraxmışdır. Hadisə ilə bağlı açıqlanan rəsmi statistika faciənin miqyasını və mülki əhaliyə qarşı törədilmiş zorakılığın dəhşətli nəticələrini göstərir. Rəsmi məlumatlara əsasən, Xocalı faciəsi nəticəsində 613 nəfər həyatını itirmişdir. Onların arasında 63 nəfər uşaq, 106 nəfər qadın və 70 nəfər ahıl şəxs olub. Bu rəqəmlər hücumun birbaşa mülki əhaliyə qarşı yönəldiyini göstərən əsas göstəricilərdən biri kimi təqdim olunur. Qətlə yetirilənlərin əhəmiyyətli hissəsinin qadınlar, uşaqlar və yaşlılardan ibarət olması hadisənin humanitar faciə xarakterini daha da ağırlaşdırır.
Faciə nəticəsində ailə institutuna da ağır zərbə dəymişdir: 8 ailə tamamilə məhv edilmişdir; 27 ailədən yalnız bir nəfər sağ qalmışdır; 230 ailə ailə başçısını itirmişdir; 25 uşaq hər iki valideynini itirmişdir;130 uşaq valideynlərindən birini itirmişdir. Bu faktlar göstərir ki, Xocalı hadisələri yalnız fərdi insan itkisi ilə məhdudlaşmamış, bütöv ailələrin və nəsillərin taleyinə təsir etmişdir. Valideynlərini itirmiş uşaqlar və ailə başçısını itirən ailələr uzun illər sosial və psixoloji travma ilə üzləşmişlər. Rəsmi istintaq materiallarında 56 nəfərin xüsusi qəddarlıqla öldürüldüyü qeyd olunur. Bu hallara diri-diri yandırılma, baş dərisinin soyulması, boynun vurulması, gözlərin çıxarılması, hamilə qadınlara qarşı zorakılıq kimi ağır zorakılıq formalarının tətbiqi daxil edilmişdir. Belə faktlar beynəlxalq humanitar hüququn əsas prinsiplərinin – xüsusilə mülki şəxslərin qorunması və qeyri-insani rəftarın qadağan olunması normalarının – kobud şəkildə pozulması kimi qiymətləndirilir. Faciə nəticəsində 487 nəfər müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alaraq şikəst olmuşdur. Onlardan 76 nəfəri yetkinlik yaşına çatmayan şəxslər idi. Bu şəxslər uzunmüddətli tibbi və sosial reabilitasiya ehtiyacı ilə üz-üzə qalmış, bir çox hallarda daimi əlilliklə həyatlarını davam etdirməyə məcbur olmuşlar. Fiziki xəsarətlərlə yanaşı, sağ qalanların əksəriyyəti dərin psixoloji travma keçirmiş, bu hadisə onların həyatında silinməz iz buraxmışdır.
Hadisələr zamanı 1275 nəfər əsir götürülmüşdür. Sonradan 1165 nəfəri girovluqdan azad etmək mümkün olmuşdur. Bununla belə, 150 nəfərin taleyi barədə uzun müddət heç bir məlumat əldə olunmamışdır. Əsir və girovluq məsələsi beynəlxalq humanitar hüququn xüsusi tənzimlədiyi sahələrdən biridir. Müharibə və silahlı münaqişələr zamanı mülki şəxslərin və əsirlərin hüquqlarının qorunması 1949-cu il Cenevrə Konvensiyalarında təsbit edilmişdir. Xocalı hadisələri kontekstində əsir götürülən şəxslərin taleyi uzun illər ictimai və hüquqi müzakirə mövzusu olmuşdur.
Xocalı faciəsinin rəsmi statistikası mülki əhaliyə qarşı törədilmiş zorakılığın miqyasını və ağırlığını əks etdirir. 613 nəfərin həyatını itirməsi, yüzlərlə insanın yaralanması və şikəst olması, ailələrin dağılması və itkin düşənlərin taleyi bu hadisəni XX əsrin sonunun ən ağır humanitar faciələrindən biri kimi xarakterizə edir. Bu faktların araşdırılması, sənədləşdirilməsi və beynəlxalq hüquq müstəvisində qiymətləndirilməsi ədalətin təmin olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xocalı qurbanlarının xatirəsi isə Azərbaycan xalqının yaddaşında daim yaşayır və gələcək nəsillərə ötürülür.
Xocalı soyqırımı ilə bağlı həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində həyata keçirilən ən genişmiqyaslı təşəbbüslərdən biri “Xocalıya ədalət” beynəlxalq maarifləndirmə kampaniyasıdır. Bu təşəbbüs Xocalı faciəsinə hüquqi-siyasi qiymət verilməsi, qurbanların xatirəsinin beynəlxalq səviyyədə anılması və tarixi həqiqətlərin təbliği məqsədi daşıyır.
“Xocalıya ədalət” kampaniyasının təşəbbüskarı Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevadır. Kampaniyaya 2008-ci ildə start verilmişdir. Təşəbbüsün əsas məqsədi Xocalı hadisələri barədə beynəlxalq ictimaiyyəti məlumatlandırmaq, faciənin qurbanlarını yad etmək və hadisələrə beynəlxalq hüquq müstəvisində ədalətli qiymət verilməsinə nail olmaqdır. Prezident İlham Əliyevin dediyi kimi, “Xocalıya ədalət!” tələbimiz tam haqlı idi: “Bu ədaləti döyüş meydanında təmin etməyimiz beynəlxalq hüquqa və tarixi ədalətə tam uyğundur. Biz tarixi ədaləti bərpa etmişik. Biz günahsız Xocalı qurbanlarının qisasını döyüş meydanında aldıq, onların qanını döyüş meydanında aldıq qoymadıq ki, onların qanı yerdə qalsın”. Kampaniya qısa müddətdə beynəlxalq səviyyədə geniş dəstək qazanmışdır. Müxtəlif ölkələrdə fəaliyyət göstərən diaspor təşkilatları, gənclər birlikləri və ictimai qurumlar təşəbbüsə qoşulmuşlar. Məlumatlara görə, yüz minlərlə insan və 115 təşkilat kampaniyanın fəaliyyətini dəstəkləyir. Bu da təşəbbüsün təkcə milli deyil, beynəlxalq vətəndaş platformasına çevrildiyini göstərir. Bir sıra ölkələrdə Xocalı hadisələrinə dair qətnamələrin və bəyanatların qəbul edilməsi, xatirə günlərinin təşkili və maarifləndirici tədbirlərin keçirilməsi kampaniyanın fəaliyyətinin nəticələri kimi təqdim olunur. “Xocalıya ədalət” kampaniyası Xocalı faciəsi ilə bağlı həqiqətlərin beynəlxalq miqyasda tanıdılması istiqamətində həyata keçirilən sistemli təşəbbüsdür. 2008-ci ildən etibarən müxtəlif ölkələrdə keçirilən tədbirlər, geniş ictimai dəstək və informasiya fəaliyyətləri kampaniyanın qlobal xarakter aldığını göstərir. Bu təşəbbüsün əsas məqsədi Xocalı qurbanlarının xatirəsini yaşatmaq, hadisələr barədə məlumatlılığı artırmaq və beynəlxalq hüquq müstəvisində ədalət prinsipinin təşviqinə töhfə verməkdir.
Hər il fevralın 26-da Azərbaycan xalqı Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsini dərin hüzn və ehtiramla yad edir. Bu gün təkcə matəm günü deyil, həm də milli həmrəyliyin, tarixi yaddaşa sədaqətin və ədalət çağırışının ifadəsinə çevrilmişdir. Paytaxt Bakıda minlərlə insanın iştirakı ilə keçirilən əsas anım mərasimi Ana harayı abidəsi önündə baş tutur. Abidə Xocalı faciəsinin rəmzinə çevrilmiş, övladını itirmiş ananın ağrı və fəryadını əks etdirən monumental kompozisiyadır. Hər il səhər saatlarından etibarən dövlət rəsmiləri, şəhid ailələri, müharibə veteranları, ictimaiyyət nümayəndələri və gənclər abidəni ziyarət edir, önünə əklillər və gül dəstələri düzürlər. Anım mərasimində faciə qurbanlarının xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilir, dualar oxunur. Bu tədbirlər cəmiyyətin bütün təbəqələrini bir araya gətirərək ümummilli həmrəylik nümunəsi nümayiş etdirir.
2023-cü il sentyabrın 19-20-də Azərbaycan Ordusu Qarabağ bölgəsində lokal xarakterli antiterror tədbirləri həyata keçirdi. Qısa müddətdə separatçı silahlı birləşmələr tərksilah edildi və Azərbaycan Respublikasının suverenliyi bütün ərazilərində bərpa olundu. Bu əməliyyat nəticəsində Xocalı şəhəri də separatçı qüvvələrdən tam təmizləndi və Azərbaycan dövlətinin nəzarətinə keçdi. Beləliklə, 1992-ci ildə ağır faciə yaşamış Xocalı şəhəri uzun illərdən sonra yenidən Azərbaycanın suveren idarəçiliyinə qayıtdı.
2020-ci il Vətən müharibəsində və 2023-cü il antiterror əməliyyatında əldə edilən nailiyyətlər tarixi ədalətin bərpası kimi qiymətləndirilir. Xocalıda Azərbaycan bayrağının dalğalanması şəhidlərimizin ruhuna ən böyük ehtiram nümunələrindən biri sayılır. Bu gün Azərbaycan qalib dövlətdir. Müzəffər Ordunun şücaəti və Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə ölkəmiz yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuş, azad edilmiş torpaqlarda həyat yenidən canlanmağa başlamışdır. Tariximizin faciə və zəfər səhifələri birlikdə xalqımızın milli yaddaşını formalaşdırır və gələcək nəsillərə güc, qürur və məsuliyyət hissi aşılayır.
Paşazadə Kamal Çingiz oğlu
Qara Qarayev adına Mərkəzi İncəsənət Məktəbinin violonçel ixtisası üzrə müəllimi, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi
